O starim zanatima u Srbiji

Katalog starih zanata u Srbiji prilika je za još jednu promociju i isticanje potrebe za revitalizaciju tradicionalnih zanata. Ovu publikaciju zajednički su pripremili Etnografski muzej u Beogradu i Ministarstvo trgovine i usluga Republike Srbije radi afirmacije i obnove pojedinih zanata i uslužnih delatnosti za koje se procenjuje da mogu biti tržišno atraktivni. Novo doba, koje poslednjih godina u mnogim zemljama nudi veće mogućnosti za obnovu tradicionalnih zanatskih veština kroz kreativnu ekonomiju i razvoj tržišta turističkih usluga, nije posebno uticalo na revitalizaciju starih zanata u Srbiji. Naprotiv, utisak je da se najveći broj zanata bliži potpunom iščeznuću, a to se posebno odnosi na tradicionalne seoske i uslužne zanate u gradovima. Ipak, i pored nepovoljne pravne regulative, fiskalne politike i privrednih okolnosti za obnovu starih znata u Srbiji, vitalnost, talenat i veštine pojedinih darovitih pojedinaca ili majstorskih radionica i dalje, ali uz velike teškoće, nalaze put svojim proizvodima do zainteresovanih kupaca i javnosti. Neki od njih bave se zanatom kao hobijem, dok su se drugi odvažili da odaberu zanat kao poziv i osnovni izvor prihoda.

Obnova starih zanata, osim dopadljivosti za tržište, ima i drugu, izrazitiju vrednost, a to je zaštita ugrožene nematerijalne i materijalne kulturne baštine u oblasti veština vezanih za tradicionalne zanate. Nematerijalna kulturna baština označava, između ostalog, prakse, znanja i veštine vezane za stare zanate, koje zajednice, grupe i pojedinci prepoznaju kao deo svoje kulturne baštine. Ona se prenosi s generacije na generaciju i u zavisnosti od okruženja, interakcije s prirodom i istorijom, pruža osećanje identiteta i kontinuiteta i na taj način promoviše poštovanje prema kulturnoj raznolikosti i kreativnosti. (Iz „Konvencije o zaštiti nematerijalne kulturne baštine“).

Pojam zanat je balkanski turcizam arapskog porekla i označava veštinu ili znanje. Pojedini zanati osnovani na prastarom iskustvu staroslovenske i prednjoazijske kulture bili su važna privredna grana naših starih urbanih naselja ili dopunsko privređivanje u seoskim zajednicama. Ovo nasleđe prešlo je iz srednjeg veka u islamizirano društvo i dalo značajnu crtu čaršijskim esnafima. Prvi podaci o zanatima nalaze se u srpskim vladarskim poveljama 14. veka, u popisima zanatlija koji se, zajedno sa selima i imanjima, dodeljuju određenim manastirima – Studenici, Dečanima, Banjskoj, Žiči i drugim. U popisu stanovništva Oblasti Brankovića iz 1455. godine zabeležene su zanatlije: kovači, obućari, krojači, kožuhari, mesari, pekari, grnčari, klesari, kolari, vodeničari, krčmari i travari. Dolaskom Turaka, pominju se novi zanati orijentalnog porekla; njima su se uglavnom bavili muslimani i bili su vezani za gradove. To su: kujundžije, bravari, štavljači kože (tabaci), ćurčije, kazazi, papučije, berberi, sapundžije, potkivači, kazandžije, sabljari, bozadžije i halvadžije. I kod zatečenih zanata počela su da se primenjuje nova, orijentalna umeća, posebno u obradi kože i metala, pa se tako nekadašnji zlatari nazivaju kujundžije, a štavljači kože – tabaci. Sredinom 16. veka u Prizrenu je zabeleženo pedesetak, a u Beogradu tridesetak zanata. Značajna zanatska središta bili su i Užice, Niš i Smederevo, kao i svi kosovometohijski gradovi. Za razliku od grada, po seoskim naseljima bio je znatno veći broj kovača, vodeničara i grnčara, kao i ostalih zanatlija vezanih za primitivniji način življenja.

Uporedo sa zanatstvom, po gradovima se razvila i veoma živa trgovina. Izuzetno su napredovali oni gradovi koji su se nalazili na važnim saobraćajnicama između velikih proizvođačkih oblasti ili su bili sabirna središta agrarnih i stočarskih proizvoda, kao Novi Pazar, na primer. Osim svakodnevno u dućanima, promet zanatskih proizvoda na nedeljnom pazaru ili vašaru održavan je u svim gradskim, pa i ponekim seoskim naseljima. Polovinom 18. veka postepeno je rastao broj zanatlija – hrišćana, najviše Srba i Cincara, koji su bili pekari, mehandžije, kujundžije, opančari, ćurčije, terzije, bojadžije, zidari, grnčari i dr. Zanatlije su bile organizovane u udruženja zanatlija iste ili srodne struke –esnafe, odnosno cehove ili rufete, formirane na staleškoj osnovi, u kojima se funkcionisalo prema običajnim normama i ustaljenim zakonskim propisima. Esnafi su se starali o školovanju podmlatka i unapređenju zanata, vodili brigu o članovima koji nisu mogli više da privređuju i rešavali sporove u sopstvenim redovima, a za zaštitu svojih prava pred vlastima istupali kao celina. Školovanje i obuka trajali su godinama; šegrt (zanatlijski učenik) polagao je ispit za kalfu (zanatlijski pomoćnik), a kalfa za majstora. Kalfe su majstorski ispit polagale u esnafskom domu, pred komisijom ili pred esnafskom upravom. Kandidat je odgovarao na tri pitanja koja su se odnosila na tehnologiju izrade nekog predmeta i pokazivao svoju rukotvorinu (remek, kultar), koju je procenjivala komisija i starešina esnafa – ćaja, ustabaša. Kada se kalfa proizvede u majstora, starešina ga je savetovao kako da se vlada i pripasao mu kecelju – peštemalj i predao majstorsko pismo – pokazanije. Najčešće se proglašavalo više kalfi za majstore i šegrta za kalfe, tako da su oni delili troškove ručka ili večere na koju su pozivani članovi esnafske uprave i majstori. Ove svečanosti priređivale su se u esnafskom domu ili na lokalnom izletištu.

Tokom 19. veka, posle oslobođenja od turske okupacije, srpske zanatlije preuzele su primat u bavljenju starim zanatima u Beogradu i drugim gradovima Srbije. Istovremeno, pridošle zanatlije iz Austrougarske donele su nove zanate i elemente zapadnoevropske kulture. Pojedine zanatlije stekle su svojim radom zavidan imetak pa su prerasle u trgovce, a neki od njih osnovali su različite zadužbine. Krajem 19. veka potrebe za zanatskim proizvodima jenjavaju zbog pojave pristupačnije poluindustrijske i industrijske robe. Zanatska proizvodnja postepeno je slabila i odumirala, a u prvim decenijama 20. veka uslužne delatnosti sve više postaju osobenost gradskih i varoških zanatlija. Posle Drugog svetskog rata nestaju društvene i ekonomske osnove zanatske proizvodnje propagiranjem masovne industrijske i nipodaštavanjem vrednosti ručnog rada. Tradicionalne zanatske alatke, poluproizvodi, proizvodi i inventar pojedinih zanatskih radionica danas su predmeti muzejskih zbirki od velike vrednosti. Oni su segment materijalne kulturne baštine i svedočanstvo jednog vremena koje je nestalo u sveopštoj modernizaciji i globalizaciji svakodnevnog života. Zahvaljujući sačuvanoj građi, literaturi o zanatima i etnografskim predmetima u muzejskim i privatnim zbirkama u Srbiji, kustosi etnolozi Etnografskog muzeja u Beogradu, etnomuzikolog i ikonopisac napisali su tekstove o 15 odabranih zanata za koje smatraju da bi mogli da se afirmišu i obnove. Srećom, pojedini zanati u poslednje vreme nalaze put do škola jer ih obrazovne ustanove uvrštavaju u svoje programe. Prepoznavanje i prenošenje zanatskih veština sprovodi se u nekoliko kroz formalno i neformalno obrazovanje u javnom i privatnom sektoru; u javnom sektoru – u okviru postojećih studijskih programa i u strukovnim školama i neformalno – kroz radionice i kurseve za obuku amatera. Uspešan vid saradnje stručnjaka i polaznika radionica jesu program edukacije Stari zanati i zanimanja u Muzeju na otvorenom Staro selou Sirogojnu, kursevi tkanja i keramike u Etnografskom muzeju u Beogradu – Manakova kuća i mnogim udruženjima i asocijacijama koje sprovode programe edukacije o primeni starih zanatskih tehnika.

Značaj stvaranja i korišćenja infrastrukture za očuvanje i razvoj starih zanata u Srbiji prepoznalo je Ministarstvo trgovine i usluga koje u ime države implementira projekat koji predviđa uređenje nekoliko prostora za proizvodnju, izlaganje i prodaju proizvoda i usluga starih zanata u poznatim zanatskim centrima Srbije. Održivi razvoj starih zanata mogao bi da se kreće u dva pravca: izradom replika zanatskih proizvoda i proizvodnjom suvenira (i minijatura), kao i primenom tradicionalnih tehnika i ornamenata na savremenim upotrebnim ili dekorativnim predmetima. Nadamo se da će Katalog o starim zanatima u Srbiji podstaći potrebu da se podigne svest, posebno kod mlađih generacija, o značaju očuvanja i obnove zanatskih veština na lokalnom i nacionalnom nivou, a da će, s druge strane, Ministarstvo trgovine i usluga Republike Srbije nastaviti aktivnosti na izgradnji kapaciteta i nabavci opreme u misiji prenošenje veština i znanja zlatnih ruku – starih zanatlija.